Świętokrzyska Rybacka Lokalna Grupa Działania

Rybactwo

Historia hodowli ryb na obszarze ŚRLGD sięga początków państwowości polskiej. Uważa się, iż Ojcowie Cystersi pierwsi wprowadzili chów i hodowlę ryb w stawach na terenie Polski, a także na naszym obszarze.

 Na obszarze ŚRLGD można wyodrębnić dwa skupiska chowu i hodowli ryb: obszar Fałkowa,Rudy Malenieckiej i Radkowa oraz obszar Nagłowic i Oksy.

W północnej części obszaru ŚRLGD rozwój na szeroką skalę gospodarki rybackiej zawdzięcza się Felicjanowi Jankowskiemu, wybitnemu działaczowi gospodarczemu, który nabył dobra Rudy Malenieckiej w 1900 roku i główny nacisk położył na wykorzystanie tych terenów do intensywnej hodowli ryb. Ogłosił konkurs na utworzenie placówki ichtiologicznej i  kierowanie nią. Ogłoszeniem tym zainteresował się docent Franciszek Staff, biolog znany na skalę europejską, wykładowca biologii i hodowli ryb na Studium Rolniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W dniu 8 listopada 1912 roku obaj panowie podpisali porozumienie i ogłosili utworzenie Stacji Doświadczalnej Rybackiej w Rudzie Malenieckiej – pierwszej tego typu placówki naukowej na ziemiach polskich. W placówce prowadzono intensywne doświadczalnictwo i badania w zakresie hodowli ryb karpiowatych. W 1918 r. Staff wrócił do Warszawy i objął docenturę Katedry Rybactwa SGGW. Był to początek tej uczelni powołanej do życia poprzez działaczy Towarzystw Kursów Naukowych. Nowe obowiązki nie pozwalały mu na pobyt w Rudzie Malenieckiej, ale ranga stacji rosła, bo stała się poligonem doświadczalnym tej młodej uczelni. Pracowały tam coraz liczniejsze grupy naukowców i studentów. W 1920 r. Staff uzyskał stopień profesora i został dziekanem Wydziału Rolniczego SGGW. Stacja w Rudzie Malenieckiej formalnie zakończyła działalność w 1921 r. W tym samym roku prof. Staff powołał do życia Związek Selekcji i Hodowli Karpia Rasy Polskiej, który kontynuował rozpoczęte przez Staffa prace naukowo – doświadczalne w dziedzinie rybactwa śródlądowego na 12 obiektach rybackich w Polsce, w tym w Rudzie Malenieckiej na powierzchni 350 morgów stawów. Prowadzono tam badania w zakresie hodowli karpia, obsady stawów, żywienia ryb
i doskonalenia pogłowia. Jednym z tych obiektów były stawy w Rudzie Malenieckiej objęte naukowym dozorem do roku 1939. To tutaj wyhodowano odmianę „Karpia Królewskiego”, wpisaną w dniu 19 listopada 2009 roku na Listę Produktów Tradycyjnych prowadzoną przez MRiRW.

Związek prace doświadczalno – badawcze nadzorowane przez SGGW prowadził do końca II Rzeczypospolitej. Po walce obronnej 6 września 1939 r. Niemcy spalili całą dokumentację prac Związku na miejscowych stawach i wyposażenie Rybakówki. Budynek szczęśliwie ocalał. Na jego froncie od 2008 r. widnieje tablica upamiętniająca dorobek Stacji i prof. Staffa.

We wrześniu 2012 roku w 100 rocznicę powstania Stacji Doświadczalnej Rybackiej w Rudzie Malenieckiej przed budynkiem szkoły w Rudzie Malenieckiej został odsłonięty Pomnik Karpia, zaprojektowany przez miejscową artystkę - panią Agnieszkę Rybicką - Nalewczyńską.

Dwa lata później dzięki inicjatywie właścicieli Gospodarstwa Rybackiego w Rudzie Malenieckiej, w budynku stacji powstała muzealna placówka - Izba Tradycji imienia profesora Franciszka Staffa.  Wraz ze ścieżką edukacyjną wokół stawów hodowlanych stanowi świetny cel wycieczek dla młodzieży i dorosłych. Dzięki obecnym właścicielom Gospodarstwa Rybackiego "Ruda Maleniecka": Monice Grzegorczyk, Ryszardowi Sidorowi, Krzysztofowi Jerczyńskiemu, Markowi Łubowskiemu i Janowi Kolanko obiekt, w którym 102 lata temu powstała Stacja Doświadczalna Rybacka, dostał nowe życie. Udało się to dzięki współpracy z Lokalną Grupą Rybacką "Między Nidą a Pilicą", która pomogła pozyskać fundusze z Unii Europejskiej. Budynek „Rybakówki” przeszedł całkowitą renowację. We wnętrzach urządzono sale wystaw. Jeden z danych pokoi wygląda tak, jakby dawny właściciel opuścił go tylko na chwilę.

W Izbie Tradycji możemy poznać między innymi historię polskiego rybołówstwa, dawnych właścicieli dóbr w Rudzie Malenieckiej, dorobku naukowego profesora Franciszka Staffa. Na terenie gospodarstwa przygotowano także ścieżkę edukacyjną wokół stawów z tablicami informującymi o gatunkach ryb, zwierząt, ptaków, roślin, jakie możemy tu spotkać.

Wróćmy ponownie do czasów II wojny światowej. W roku 1945 na bazie miejscowych stawów utworzono Państwowe Gospodarstwo Rybackie w Rudzie Malenieckiej, które do końca swojego istnienia było najbardziej towarowym i efektywnym ekonomicznie w okolicy.

Dzięki sąsiedztwu stawów w Rudzie Malenieckiej gospodarka rybacka rozwinęła się także w okolicach Skórnic, na terenie gminy Fałków. Tam w roku 1945, na bazie już istniejących stawów, utworzono Państwowe Gospodarstwo Rybackie gospodarujące stawami o powierzchni 70 ha.
Czas w okolicach II wojny światowej to także rozkwit gospodarki rybackiej na terenie gminy Radków, gdzie początkowo stawy rybne należały do mieszkającego na tym terenie dziedzica, a później na mocy dekretów uwłaszczeniowych majątkiem zaczął dysponować Skarb Państwa poprzez utworzone Państwowe Gospodarstwo Rybackie z siedzibą w Pawęzowie.

Rozkwit gospodarki rybackiej na tym terenie to również druga połowa XX wieku. Wówczas na terenie gmin Ruda Maleniecka i Fałków powstają kolejne stawy rybne oraz profesjonalnie wyposażone magazyny rybackie. Na terenie Gminy Radków, w związku z reorganizacją administracyjną województw, Państwowe Gospodarstwo Rybackie przeniosło swoją siedzibę do Maluszyna i prowadziło działalność na stawach o powierzchni 352 ha. W wyniku prac melioracyjnych i zabiegów mających na celu zatrzymanie procesu obniżania się zwierciadła wód gruntowych na terenie gminy Włoszczowa powstały nowe zbiorniki o charakterze hodowlanym, a stawy należące do Agencji Nieruchomości Rolnych (wcześniej do Państwowego Gospodarstwa Rybackiego we Włoszczowie) dzierżawione są przez osoby prywatne, prowadzące na nich z sukcesem hodowlę ryb. W Seceminie rozpoczęło działalność gospodarstwo rybackie pana Gałązki, który zakupione stawy stara się skutecznie odbudować i zrekultywować. Działalność rybacka „kwitnie” również na terenie gminy Krasocin, a w gminie Kluczewsko w wyniku zagospodarowania rozlewisk i stawów młyńskich powstały zbiorniki wodne o powierzchni około 16 ha. Kolejne lata to ciągły rozwój i doskonalenie działalności gospodarstw rybackich i kultywowanie związanych z tym tradycji, m.in. przekazywania gospodarstw i wiedzy zdobytej przez lata z pokolenia na pokolenie.

 

Drugim obszarem chowu i hodowli ryb jest obszar Nagłowice-Oksa.

Chów i hodowla ryb w stawach na tym ternie ma bardzo długa historię. Pierwsze oficjalne zapisy mówiące o chowie ryb w stawach pochodzą z XII i XIII wieku. Rozwój produkcji stawowej ryb wiązał się z umocnieniem na ziemiach polskich religii chrześcijańskiej. Z tego względu gospodarstwa stawowe początkowo powstawały głównie przy klasztorach. Przykładem tego są pozostałości po stawach zlokalizowane wokół Klasztoru Ojców Cystersów w Jędrzejowie. W krótkim czasie hodowla ryb stała się popularna wśród osób świeckich i na trwałe wrosła w krajobraz naszego regionu. Świadczą o tym m.in. utwory Mikołaja Reja z Nagłowic (miejscowość zlokalizowana na terenie ŚRLGD). Można zauważyć, że w jego czasach ogromną role przypisywano obecności stawów zarówno ze względów ekonomicznych jak i przyrodniczych. „Złoty okres” polskiego karpiarstwa stawowego przypadał od początku produkcji stawowej do przełomu XVI i XVII wieku. Potem niestety uległ zahamowaniu. Kolejny dobry okres dla produkcji ryb rozpoczyna się od polowy XIX wieku dzięki wprowadzeniu przez Tomasza Dubisza dokarmiania ryb zbożami. W chwili obecnej gospodarstwa stawowe kontynuują wielowiekowa tradycję produkcji ryb. Nadal w ogromnej większości gospodarstw podstawowym gatunkiem pozostaje karp. Hodowla prowadzona jest na dobrym poziomie, czego dowodem jest wpisanie na listę Produktów Tradycyjnych 17 listopada 2009 roku „Karpia z Oksy”, którego produkcja prowadzona jest na terenie gmin Nagłowice, Oksa, Małogoszcz.
 

 

Aktualnie na obszarze LSR funkcjonuje 31 aktywnych gospodarstw rybackich, które zajmują 1391,69 ha powierzchni stawowej (dane uzyskane od właścicieli gospodarstw rybackich).
W gospodarstwach tych zatrudnienie na stałe znajduje 98 osób. Ilość gospodarstw rybackich w poszczególnych gminach przedstawia poniższe zestawienie:

 

Lp.

Gmina

Gospodarstwa Rybackie

Powierzchnia stawowa w[ha]

Produkcja w [t]

1.

Jędrzejów

1

41,32

38

2

Sędziszów

2

67,66

31

3.

Małogoszcz

2

20

86

4.

Imielno

2

25,00

47

5.

Nagłowice

3

28,00

6

6.

Oksa

5

270,00

237

7.

Słupia Jędrzej.

1

1,00

0

8.

Sobków

2

54,00

20,00

9.

Wodzisław

0

0

0

10

Fałków

2

31,71

16,2

11

Kluczewsko

0

0

0

12

Krasocin

1

33,94

9,7

13

Moskorzew

0

0

0

14

Słupia Konecka

0

0

0

15

Radków

1

249,51

16,4

16

Ruda Maleniecka

5

301,96

60,9

17

Secemin

2

88,69

80,3

18

Włoszczowa

2

178,9

55,6

Razem:

31

1391,69

704,1

 

Jak wynika z powyższego zestawienia gospodarstwa te produkują w skali roku 704,1 ton ryb i są to w  przeważającej ilości karpie, pstrągi, szczupaki, tołpygi i amury. Rynek zbytu to okoliczni mieszkańcy oraz odbiorcy hurtowi z niedalekich aglomeracji miejskich jak: aglomeracja śląska, krakowska i kielecka. Rybacy działający na omawianym obszarze mogą zatem wykorzystać szanse związane z prowadzoną w Polsce promocją konsumpcji ryb oraz umacnianiem się mody na prowadzenie zdrowego stylu życia i stosowanie zrównoważonej diety.

Według danych pozyskanych na podstawie analizy ankiet zebranych na obszarze objętym LSR działalność rybacka jest prowadzona w formie spółki – 2 podmioty, w formie zgłoszenia działalności gospodarczej – 9 podmiotów, pozostałe jako gospodarstwa rolnicze – 20 podmiotów.

Ponadto na obszarze realizacji LSR działają tylko 2 przetwórnie ryb prowadzone prze P. Leszka Stypułę w Oksie i  Pana Jacka Pakułę w Chorzewie. Jest to działalność bardzo perspektywiczna i rybacy chcą inwestować w rozwój istniejących i tworzenie nowych punktów przetwórstwa ryb.

Na obszarze ŚRLGD w Wyszynie Fałkowskiej ( Gmina Ruda Maleniecka) istnieje również wylęgarnia ryb prowadzona przez Pana Aleksandra Jerczyńskiego. Jest to nowoczesny ośrodek oddany do użytku w 2007 roku. Cały obiekt oddalony jest od wód otwartych, oparty w całości na wodzie głębinowej, pracujący w systemie recyrkulacyjnym. Obiekt podzielony jest na trzy części: hala inkubacyjna, tarlakowa i podchowowa. Na całość składa się sześć niezależnych układów recyrkulacyjnych.